Κυριακή, 1 Μαρτίου 2015

Ιω 1,43-51 / Jn 1:43-51

Το σημερινό ευαγγελικό ανάγνωσμα είναι από το πρώτο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην ευαγγελίου και περιγράφει την κλήση δύο μαθητών από τον Ιησού: του Φίλιππου και του φίλου του Ναθαναήλ. Το περιστατικό εντάσσεται σε μία ενότητα κλήσεων των πρώτων μαθητών και στην ευρύτερη ενότητα της δράσης του Ιησού στην Γαλιλαία, Σαμάρεια και Ιουδαία (1,19-6,71). 
Η ενότητα χωρίζεται στις εξής υποενότητες: (α) ο Ιησούς συναντά τον Φίλιππο (στ. 43-44), (β) ο Φίλιππος ενημερώνει τον Ναθαναήλ (στ. 45-46), (γ) η συνάντηση του Ναθαναήλ με τον Ιησού (στ. 47-41).
Η συνάντηση του Ιησού με τον Φίλιππο και τον Ναθαναήλ παρουσιάζει ομοιότητες με την προηγούμενη αφήγηση της συνάντησης με τον Ανδρέα και τον Σίμωνα, κάτι που οδήγησε ορισμένους ερμηνευτές στην ταύτιση του ανώνυμου μαθητή στο στ. 37 (ο άλλος είναι ο Ανδρέας σύμφωνα με τον στ. 40) με τον Φίλιππο. Μολονότι αυτό είναι πιθανό, δεν είναι κι απαραίτητο για να διατηρηθεί η ισορροπία μεταξύ των δύο αφηγήσεων. Η αναλογία σε αυτήν την περίπτωση έγκειται στο ότι τόσο ο Ανδρέας όσο κι ο Φίλιππος γίνονται μάρτυρες του Ιησού καταθέτοντας τη δική τους εμπειρία στους Πέτρο και Ναθαναήλ αντίστοιχα. 
Η σύνδεση του Ανδρέα και του Σίμωνα με την Βηθσαϊδά διαφοροποιεί τον Ιωάννη από τους συνοπτικούς, όπου ως τόπος κατοικίας του Πέτρου δηλώνεται η Καπερναούμ (βλ. Μκ 1,29-31). Είναι πιθανό η Βηθσαϊδά να ήταν ο τόπος καταγωγής των δύο αδελφών και να μετακινήθηκαν προς την Καπερναούμ. Σε κάθε περίπτωση το Ιω εδώ ακολουθεί μία ανεξάρτητη από εκείνη των συνοπτικών παράδοση κι η έμφαση του ευαγγελίου σε περιοχές της Γαλιλαίας, για τις οποίες οι Συνοπτικοί δεν κάνουν λόγο, πιθανόν είναι ενδεικτικό της ιδιαίτερης παράδοσής του από την περιοχή της Γαλιλαίας κι ενός ακροατηρίου που προέρχεται από εκεί.
Ο Ναθαναήλ αντιμετωπίζει τον ενθουσιασμό του Φιλίππου ότι βρήκαν τον Μεσσία με επιφύλαξη, καθώς δεν θεωρεί ότι μπορεί ο Μεσσίας να κατάγεται από μία τέτοια πόλη σαν την Ναζαρέτ. Αυτή η αρνητική στάση δεν είναι υποχρεωτικό να οφείλεται σε κάποια κακή φήμη της Ναζαρέτ, αλλά ίσως στο ότι είναι μια μικρή και άσημη πόλη και πολύ περισσότερο στο ότι δεν συνδέεται στις προφητείες με το πρόσωπο του Μεσσία.
Τέλος, ο Ιησούς πληροφορεί τον Ναθαναήλ ότι τον γνωρίζει, γιατί τον είδε κάτω από τη συκιά. Ορισμένοι ερμηνευτές θεωρούν ότι η φράση είναι συνώνυμη με τη μελέτη του Νόμου, κάτι τέτοιο όμως μαρτυρείται μόνο σε μεταγενέστερες πηγές. Ίσως, σύμφωνα με κάποιους άλλους, συνδέεται με την ιστορία της Σωσάννας στον Δανιήλ, όπου το ψεύδος των κατηγόρων της αποδεικνύεται από το ότι δίνουν λάθος πληροφορίες για το δένδρο κάτω από το οποίο την είδαν. Σε αυτήν την περίπτωση η αληθινή μαρτυρία του Ιησού αποδεικνύεται για μία ακόμη φορά. Ο Ναθαναήλ επίσης προσφωνείται ως "ἀληθινὸς Ἰσραηλίτης" σε αντιδιαστολή προς του Ιουδαίους, την υποκρισία των οποίων ελέγχει το Ιω. 
Η συγκεκριμένη περικοπή παρουσιάζει ένα ιδιαίτερο θεολογικό ενδιαφέρον, κυρίως όσον αφορά την χριστολογία του τετάρτου ευαγγελίου. 
α) Η Παλαιά Διαθήκη (προφήτες και Μωυσής) προφητεύει για τον Ιησού, ο οποίος είναι η εκπλήρωση της υπόσχεσης για σωτηρία. 
β) Ο Ιησούς χαρακτηρίζεται ως ο Μεσσίας των Γραφών και με την δαυιδική του καταγωγή συνδέεται και η δήλωση ότι είναι ο γιος του Ιωσήφ (ανάλογη σύνδεση και στην συνοπτική παράδοση, βλ. Μτ 1,16· Λκ 3,31). 
γ) Ο Ιησούς είναι ο υιός του Θεού και ο βασιλεύς του Ισραήλ. Η διπλή αυτή ομολογία για την ταυτότητα του Ιησού είναι εξαιρετικά σημαντική για το τέταρτο ευαγγέλιο. Σε ένα πρώτο επίπεδο συνδέεται άμεσα με τις παλαιοδιαθηκικές επαγγελίες και δηλώνει τη μεσσιανική ιδιότητα του Ιησού. Ίσως έτσι να την κατανοεί κι ο Ναθαναήλ εδώ. Καθώς όμως η ιστορία του Ιησού ξεδιπλώνεται στο Ιω, αποδεικνύεται ότι ο Ιησούς είναι πολύ μεγαλύτερος από τις εθνικές προσδοκίες του Ισραήλ κι ανώτερος από κάθε κοσμικό άρχοντα καθώς είναι ο ίδιος ο Θεός βασιλιάς. Εδώ ο Ναθαναήλ ομολογεί ότι ο Ιησούς είναι αληθινός και φτάνει σε αυτήν την ομολογία εξαιτίας της προσωπικής του εμπειρίας (την ίδια εμπειρία επικαλείται ο Φίλιππος με την πρόσκληση "ἔρχου καὶ ἴδε" [στ. 46]). Αυτή όμως η εμπειρική βεβαιότητα συνεπικουρείται από τη μαρτυρία της Γραφής, η οποία επίσης βεβαιώνει την ταυτότητα του Ιησού.
δ) Απαντώντας στην ομολογία του Ναθαναήλ ο Ιησούς μαρτυρεί κάτι ακόμη για την ταυτότητά του παραπέμποντας στο όραμα του Ιακώβ στο Γεν 28,12 ("ὄψεσθε τὸν οὐρανὸν ἀνεωγότα καὶ τοὺς ἀγγέλους τοῦ θεοῦ ἀναβαίνοντας καὶ καταβαίνοντας ἐπὶ τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου"). Εδώ φαίνεται να πλέκονται δύο ενδιαφέροντα χριστολογικά στοιχεία. Από τη μία ο Ιησούς είναι η γέφυρα μεταξύ ουρανού και γης, ο μεσίτης και μεσάζων μεταξύ των ανθρώπων και του Θεού (μια ιδέα που απαντά κι αλλού στο Ιω) κι ο αληθινός τόπος συνάντησης ουρανού και γης (πολύ ανώτερος από την Βαιθήλ, τον τόπο που ο Ιακώβ είχε το όραμα της κλίμακος). Σε αυτήν την περιγραφή ο ευαγγελιστής προσθέτει κι ένα ακόμη χριστολογικό τίτλο του Ιησού, γνωστό από τη συνοπτική παράδοση, εκείνο του υιού του ανθρώπου. Το αποκαλυπτικό περιεχόμενο της εικόνας του υιού του ανθρώπου στον ουρανό, της κρίσης και των ανοικτών ουρανών είναι ήδη γνωστό. Το ενδιαφέρον στοιχείο εδώ είναι ότι αυτό το αποκαλυπτικό μέλλον μεταφέρεται τώρα στο παρόν του Ναθαναήλ και της κοινότητας. Τώρα όσοι τον δέχονται θα ζήσουν τον υιό του ανθρώπου, δηλ. τον Ιησού, ως τον πραγματικό τόπο συνάντησης ουρανού και γης. Για τους πιστούς η κρίση ήδη έχει πραγματοποιηθεί (3,18) και βιώνουν την αιώνια ζωή περνώντας από τον θάνατο στη ζωή. 

Το τρέχον τεύχος του JBQ / The current issue of JBQ

Στο τρέχον τεύχος του περιοδικού Jewish Bible Quarterly 43:1/169 (2015) φιλοξενούνται τα εξής άρθρα βιβλικού ενδιαφέροντος:

B' Σύνοδος του Βατικανού και εξήγηση της ΚΔ / Second Vatican Council and NT exegesis

Το τρέχον τεύχος του περιοδικού Berliner Theologische Zeitschrift 31:2 (2014) φιλοξενεί ένα αφιέρωμα στη Β΄ Βατικάνειο Σύνοδο και στον αντίκτυπο που αυτή είχε στην ευαγγελική θεολογία. Μεταξύ των άρθρων που φιλοξενούνται στο τεύχος και η μελέτη του C. Breytenbach σχετικά με την επίδραση που άσκησε η καθολική εξήγηση της ΚΔ σε εκείνη των ευαγγελικών βιβλικών θεολόγων μετά τη Β΄ Σύνοδο του Βατικανού:

Cilliers Breytenbach, "Das II. Vatikanische Konzil und „evangelische“ Exegese des Neuen Testaments" 
This essay reviews the influence Catholic New Testament scholarship had on German Protestant exegesis since Vaticanum II. The influence of leading Catholic scholars like R.E. Brown, J.A. Fitzmyer, F. Mußner, F. Neirynck, R. Schnackenburg, H. Schürmann, A. Vögtle, and P. Hoffmann and of their students, as well as the importance of exegetical colloquia like the Colloquium Biblicum in Louvain and the ecumenical Colloquium Paulinum in Rome are highlighted.

Ο γνωστικισμός κι οι απαρχές του / Gnosticism and its origins

Στο ιστολόγιο Anxious Bench o Philip Jenkins έχει αρχίσει μία ενδιαφέρουσα σειρά αναρτήσεων για τον γνωστικισμό:

Σάββατο, 28 Φεβρουαρίου 2015

Το τρέχον τεύχος του RivBib / The current issue of RivBib

Rivista Biblica 62:3 (2014)

  • John J. Collins, "Apocalypticism and Jewish identity in the Dead Sea Scrolls," 303-322
  • André Wénin, "Il matrimonio di Tobia e i patriarchi : intertestualità nel testo breve del libro di Tobia," 323-336
  • Stefano Romanello, "Chiavi narrative per l'interpretazione di Ap 17,1-22,5," 337-360
  • Lara Guglielmo, "Referenze e referenti di Essaioi ed Essenoi in Filone alessandrino e Flavio Giuseppe : un'ipotesi di lavoro," 361-376
  • Francesco Bianchi,  "'Ecco il mio servo comprenderà' : il commento di Nachmanide al quarto canto del Servo, fra polemica e attesa escatologica," 377-394
  • Giuseppina Zarbo, "XLIII Settimana Biblica Nazionale : "Chi può narrare le potenti opere del Signore?" (Sal 106,2) ; modelli di intervento di Dio nella storia," 427-432
  • Giuseppina Zarbo, "LXIII Colloquium Biblicum Lovaniense : the Books of Samuel ; stories, history, reception history," 433-434

9th Birmingham Colloquium on the Textual Criticism of the NT

2nd-5th March 2015

Programme

Monday 2 March

From 14:00:  Registration (OLRC Room G08)

Session 1: Origen
14.30   Welcome
14.45   Ronald Heine, “Origen’s Gospel Commentaries”
15.40   Carl J. Berglund, “Quotation practices in Origen’s Commentary on the Gospel of John: How dependable are his quotations of John, Paul and Heracleon?”
16.10:  Tea / Coffee Break

Session 2: Origen and Early Traditions
16.30  Christina Kreinecker, “The Biblical Text in Rufinus’ Translation of Origen’s Commentary on Romans”
17.00  Rory P. Crowley, “Justin’s Dialogue 88 and His Commentaries on the Baptism Material: Implications for the Variant Form of the Heavenly Voice in Luke 3:22”
17.30  Rosalind MacLachlan, “The Context of Commentary: Non-Biblical Commentaries in the Early Christian Period”
18.00  Session concludes
18.30:  Dinner

Tuesday 3 March

Session 3: Earlier Latin Tradition
09.00   Lukas J. Dorfbauer, “The Rediscovery of a Supposedly Lost Fourth- Century Work: Bishop Fortunatianus of Aquileia and his Commentary on the Gospels”
09.45   Susan Griffith, “Sources and texts in Ambrose’s Commentary on Luke”
10.15  Thomas O’Loughlin, “Capitula as commentary in the Sermon on the Mount (Mt 5:1-7:28): the implicit exegesis in Latin division systems
10.45: Tea / Coffee Break

Session 4: Later Latin Tradition
11.15  Shari Boodts & Gert Partoens, “The critical edition of Florus of Lyons’ Expositio epistolarum beati Pauli apostoli. State of the art and new results.”
11.45  Maria Valeria Ingegno, “Patristic Sources for the Pauline Epistle Commentary of Gilbert de la Porée”
12.15  Alexander Andrée, “Peter Comestor and the Glossa 'ordinaria' on the Gospels”
13.00: Lunch
Excursion to Worcester (optional)
Wednesday 4 March

Session 5: Catenae 1
09.00    Gilles Dorival, “Biblical catenae”
10.00  Klaus Wachtel, “Coherence and History: Commentary Manuscripts in Acts and the Catholic Letters”
10.30  John Gram and Bruce Morrill, “Parsing Paul: Layout and Sampling Divisions in Pauline Commentaries”
11.00:  Extended Tea / Coffee Break

Session 6: Catenae 2 
12.00  Will Lamb, “Catenae and the Art of Memory”
12.45   Dora Panella, “Jesus’ Post-resurrection appearances in 1Cor 15:5-8 and their interpretation in the catenae of Oecumenius, Theophylact and Zygabenus.”
13.15:  Lunch

Session 7: Versions 
14.15   Matthias Schulz, “Catena Manuscripts in the Coptic Tradition – An Overview”
14.45  Carol Downer, "A consideration of some texts from de Lagarde's Coptic Catena"
15.00   Carla Falluomini, “The citations of the Gothic New Testament in the Skeireins commentary”
15.30 Tea / Coffee Break

Session 8: Revelation and Romans
16.00   Garick V. Allen, “The Scholia in Apocalypsin: The Edition of P. Tzamalikos (2013) and Scriptural Interpretation in Manuscript 2351”
16.30   Agnès Lorrain, “Theodoret’s text of Romans”
17.00   Jan Krans “Romans in the Hands of Radical Commentators”
17.30  Concluding round table
18.00  Session concludes

 Conference Dinner (optional)
19.00   Dinner in University Banqueting Suite, Edgbaston Campus
After-dinner speaker: Professor Gordon Campbell

Thursday 5 March

Departure


RBL 27.2.2015

Angelika Berlejung and Michael P. Streck, eds., Arameans, Chaldeans, and Arabs in Babylonia and Palestine in the First Millennium B.C.
Reviewed by Aren M. Maeir

Matthew J. Goff, 4QInstruction
Reviewed by Kenneth Atkinson
Reviewed by Jeffrey P. Garcia

T. Michael W. Halcomb, Entering the Fray: A Primer on New Testament Issues for the Church and Academy
Reviewed by C. Jason Borders

Andrew T. Lincoln, Born of a Virgin? Reconceiving Jesus in the Bible, Tradition, and Theology
Reviewed by Marianne Blickenstaff

Mark McEntire, Portraits of a Mature God: Choices in Old Testament Theology
Reviewed by Ginny Brewer-Boydston

Bert Newton, Subversive Wisdom: Sociopolitical Dimensions of John’s Gospel
Reviewed by Benjamin Reynolds

Chantal Reynier, Pour lire la lettre de Saint Paul aux Romains
Reviewed by Abson Joseph

Thomas Richter and Sarah Lange, Das Archiv des Idadda: Die Keilschrifttexte aus den deutsch-syrischen Ausgrabungen 2001–2003 im Königspalast von Qatna
Reviewed by Jan-Wim Wesselius

Frank Williams, trans., The Panarion of Epiphanius of Salamis, Books II and III: De Fide
Reviewed by Simon Gathercole

Παρασκευή, 27 Φεβρουαρίου 2015

Σχόλια σε χειρόγραφα της Καινής Διαθήκης / Commentaries on NT manuscripts

Ο Daniel Wallace ανάρτησε ένα κείμενο με μερικές παρατηρήσεις όσον αφορά στη μορφή που έχουν τα υπομνήματα σε κείμενα της Καινής Διαθήκης σε αρχαία χειρόγραφα:

2015 Hawarden “Old Testament in the New” Conference

The 2015 Hawarden Seminar is fast approaching and so it is with pleasure that I attach the programme and most up-to-date participants list. Please let me know if you are intending to come but your name does not appear on the list. There is still time to book (direct with Gladstone’s Library by telephone on +44 (0) 1244 532350; please also let me know by email) if you wish to join us.
ANNUAL SEMINAR ON OT IN NT HAWARDEN 2015
Programme
Wednesday 25th March
8.00-9.00 – Piet Van Veldhuizen – Groups of 50 and 100 in Mark’s Feeding Narrative (Mark 6:30-44)
Thursday 26th March
9.00-9.55 – Susan Docherty – The Reception of Proverbs in Early Jewish and Christian Literature
10.00-10.45 – Arthur Keefer – Paul’s Use of Proverbs in Romans 3:15 – Anthropology, Wisdom and the Fear of the Lord
11.15- 12.00 – Jonathan Norton – When Exegesis is Not the Answer: Distinguishing Logic, Purpose and Rhetoric in Paul’s Letters
12.05-12.50 – Esau McCaulley – Two Eternal Witnesses: The Boulders at Mount Ebal and Habakkuk’s Tablet – Paul’s Use of Hab 2:4 and Deut 27:26 in Gal 3:10-11
4.30-5.20 – Joshua Coutts – Kept in the Shared Name: Exploring the Background(s) of Jn 17:11-12
5.25-6.15 – Kai Akagi – Light From Galilee: The Narrative Function of Isa 8:23-9:6 in Jn 8:12-13
8.00-9.00 – David Allen – The Use of the OT in the NT: Preparing for a Special Edition of JSNT –
Friday 27th March
9.00-9.55 – Bart Koet – Luke’s Representation of Paul as Interpreter of Scriptures in Acts
10.00 –10.50 – Jenny Read-Heimerdinger – James and Simeon (Acts 15:13-21): An Appeal to the Authority of Ecclesiasticus?
11.20-12.00 – Drake Williams- Considering Jewish Influence in Paul’s Exhortation of Imitation in 1 Corinthians
12.05-12.50 – Madison Pierce -The Akedah and Hebrews: The Identification of Jesus with a Patriarch

Ιστορία Χρόνων ΚΔ (V): οι ελληνική έρευνα / Neutestamentliche Zeitgeschichte (V): Greek studies

Η Ιστορία Χρόνων της ΚΔ στον ελλαδικό χώρο ακολούθησε σε γενικές γραμμές τις τάσεις που παρουσιάσθηκαν και στον διεθνή χώρο. Ας μην ξεχνούμε άλλωστε ότι οι περισσότεροι από τους καθηγητές που δίδαξαν Ιστορία Χρόνων ΚΔ στην Ελλάδα σπούδασαν στο εξωτερικό και κυρίως στη Γερμανία κι επομένως επηρεάσθηκαν από τις εξελίξεις εκεί.
Στα 1918 ο Παναγιώτης Μπρατσιώτης εξέδωσε το έργο Συμβολαὶ εἰς τὴν Βιβλικὴν Ἱστορίαν, ὁ Ἰουδαϊσμὸς ἐπὶ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ, μέρος Α΄ Αἱ Πολιτικαὶ Σχέσεις τοῦ ἐν Παλαιστίνῃ Ἰουδαϊσμοῦ ἐπὶ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Όπως προκύπτει από τον τίτλο η μελέτη ασχολείται με τον παλαιστινιακό Ιουδαϊσμό ως το ιστορικό πλαίσιο της δράσης του Ιησού και της πρώτης Εκκλησίας.
Ο Ευάγγελος Αντωνιάδης, καθηγητής της Ιστορίας της Εποχής της ΚΔ στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών, ο οποίος σπούδασε στο Göttingen, υιοθέτησε αρκετές από τις αρχές της Θρησκειοϊστορικής Σχολής, όπως προκύπτει από τη μελέτη του έργου του: Ἡ κατάστασης τῶν Ἀθηνῶν ἐπὶ τῆς ἐποχῆς τοῦ ἀπ. Παύλου (1932)· Ὁ ἄγνωστος Θεός (1918)· Ὁ ἀπόστολος Παῦλος ἐν Ἀθήναις (1920)· Ἡ ἐν Ἀρείῳ Πάγῳ ὁμιλία καὶ ἡ νεωτέρα κριτικὴ ἐπιστήμη (1920). 
Με τον ελληνικό κόσμο και την πιθανή σχέση του με τα κείμενα του αποστόλου Παύλου ασχολήθηκε ο Βασίλειος Ιωαννίδης σε δύο έργα του: Ὁ απόστολος Παῦλος καὶ οἱ στωικοὶ φιλόσοφοι (1934, 1957) και Ὁ μυστικισμὸς τοῦ ἀπόστολου Παύλου καὶ αἱ θρησκευτικαὶ ἰδέαι καὶ τάσεις τῶν ἑλληνιστικῶν χρόνων (1936, 1957).
Το πρώτο εγχειρίδιο Ιστορίας Χρόνων είναι το ογκώδες έργο του καθηγητή της Ιστορίας των Θρησκευμάτων στη Θεολογική Αθηνών Λεωνίδα Φιλιππίδη με τον τίτλο Ἱστορία ἐποχῆς τῆς Καινῆς Διαθήκης ἐξ ἐπόψεως παγκοσμίου και πανθρησκειακῆς (1958). Αυτό το έργο κάνει μία γενικότερη επισκόπηση της παγκόσμιας ιστορίας συμπεριλαμβάνοντας πέραν των σχετικών με τον Ιουδαϊσμό και Ελληνισμό κεφαλαίων και κεφάλαια σχετικά με άλλα θρησκεύματα, με το μονοθεϊσμό, την ιστορική γεωγραφία της Παλαιστίνης, τη γλώσσα και τα φιλολογικά ζητήματα των κειμένων της ΚΔ.
Τα πανεπιστημιακά εγχειρίδια της Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ, που ακολούθησαν, εκείνο του καθηγητή Σάββα Αγουρίδη και εκείνα των καθηγητών Γεωργίου Γαλίτη και Ιωάννη Γαλάνη, κινήθηκαν σε ένα στενότερο χρονικό πλαίσιο ακολουθώντας τα πρότυπα των εγχειριδίων του εξωτερικού. Σε αυτά αποφεύγεται γενικάο  μονομερή τονισμός του Ελληνισμού ή του Ιουδαϊσμού κι επιπλέον δίνονται στοιχεία σχετικά τις θρησκευτικές ομάδες της εποχής στην Παλαιστίνη. Το πλέον πρόσφατο πόνημα μίας συνολικής θεώρησης της Ιστορίας των Χρόνων της ΚΔ είναι του επίκ. καθ. στη Θεολογική Αθηνών Κων/νου Ζάρρα με τον τίτλο Ιστορία της Εποχής της ΚΔ, τόμος Α΄ και Β΄ (2006 και 2008). Στο έργο του δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον Ιουδαϊσμό της Παλαιστίνης και της Διασποράς (κυρίως Αλεξάνδρειας) και στον ραββινικό Ιουδαϊσμό (βλ. επίσης την πρόσφατη έκδοση του Ιστορία των Χρόνων της Καινής Διαθήκης [515 π.Χ. - 135 μ.Χ.] [2012]).
Επιμέρους μελέτες με θέματα Ιστορίας της Εποχής της ΚΔ έγραψαν οι Βασίλειος Στογιάννος (ο οποίος τονίζει κυρίως το ελληνικό στοιχείο στα κείμενα της ΚΔ), ο Γεώργιος Γρατσέας (ο οποίος ασχολήθηκε με το ιουδαϊκό υπόβαθρο και την ελληνιστική γραμματεία, κυρίως τον Πλούταρχο), ο Ιωάννης Γαλάνης (ο οποίος εξέδωσε μελέτες με θέματα που αφορούν κυρίως τις σχέσεις Ελληνισμού και Ιουδαϊσμού στην εποχή της ΚΔ στη Διασπορά κυρίως), ο Χρήστος Οικονόμου (με έμφαση κυρίως στις απαρχές του χριστιανισμού στην Κύπρο και στην Θεσσαλονίκη), ο Σωτήριος Δεσπότης (με έμφαση στην ιεραποστολή περιοδεία του Παύλου στην Ελλάδα) ο Μόσχος Γκουτζιούδης (με ενδιαφέροντα κυρίως στην αρχαιολογία του ελληνορωμαϊκού περιβάλλοντος της αρχαίας Εκκλησίας) κι η γράφουσα (με έμφαση κυρίως στην επιγραφική και στην μελέτη του ελληνορωμαϊκού περιβάλλοντος των αρχαίων χριστιανικών κοινοτήτων).